پایان نامه با موضوع قدرت مطلق خداوند، ظاهر و باطن، مفهوم دولت

دانلود پایان نامه

هستي را اداره مي کند. رابطه علي و معلولي حاکم بر اين نظام بر پايه عدلِ مستقر و تغيير ناپذير استوار گشته و در آن هيچ جور و ظلمي وجود ندارد. عالم رباني نيز به سبب عدالت الهي در نظامي عادلانه به سوي حرکت است و در اين ميان هيچ نقص و اختلالي وجود ندارد.122
آيات ناظر به عدل الهي
قرآن كريم در آيه 18 سوره مباركه آل عمران به اثبات عدالت الهي مي پردازد، عدالتي كه همه موجودات نسبت به آن شهادت مي دهند: ” شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَاهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلَئكَةُ وَ أُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائمَا بِالْقِسْطِ لَا إِلَاهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ “.123
آياتي که صفت عدل را در خدا ثبات مي کند و ظلم را از ساحت باريتعالي نفي مي نمايد، به سه نوع عدالت تکويني، تشريعي و جزايي خداوند اشاره دارند.
عدالت تکويني آن است که خدا به هر فردي به اندازه آنچه استحقاق دارد، وجود و استعداد و کمالات وجودي عطا کند. آياتي كه به حقانيت خداوند و خلقت منظم و معتدل الهي اشاره مي كنند به عدل تكويني خداوند اشاره مي نمايند. در سوره الرحمن خلقت آسمان نشانه اي از عدل خدا بيان شده است ” وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ “124
در آيه 5 سوره زمر، خداوند به آفرينش آسمان ها و زمين و نظم ايجاد شده در آنها و خلقت روز و شب و پديده هاي طبيعي تصريح مي نمايد و اين آيات را نشانه اي بر قدرت مطلق خداوند مي شمارد.125
عدالت تشريعي آن است که باريتعالي در هر زماني به وسيله انبياء و اوصياء (عليهم السّلام) آنچه را موجب رشد و كمال انسانهاست به آنها گوشزد نمايد و تحت عنوان شريعت، وسايل اعتدال دنيا و آخرت آنان را فراهم سازد، نه آنها را به آنچه مقدورشان نيست مکلف کند و نه آنچه مايه سعادتشان است از آنها دريغ ورزد . در اين راستا يكي از اوامر پيامبران امر به اجراي قسط و عدالت در ميان مردم معرفي شده است126.
در آيه ” قَالَ رَبُّنَا الَّذِى أَعْطَى‏ كلُ‏َّ شىَ‏ْءٍ خَلْقَهُ ثمُ‏َّ هَدَى‏ “127 در قسمت اول به عدالت تكويني خداوند در خلقت موجودات اشاره شده و در قسمت بعدي از هدايت هر موجود به مسير حقيقي و كمال (هدايت تشريعي ) آن اشاره شده است.
در آيه 9 سوره صف به هدايت تشريعي خاص انسانها از طريق راهنمايي ايشان به دين حق الهي اشاره شده است: “هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُْدَى‏ وَ دِينِ الحَْقّ‏ِ لِيُظْهِرَهُ عَلىَ الدِّينِ كلُِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ”.128
عدالت جزايي آن است كه خداوند در مقام پاداش دادن بين نيکوکاران و بدکاران فرق مي گذارد، يعني هر که را در برابر عملش پاداش مي دهد، عمل نيک پاداش نيک و عمل بد جزاي بدي را به دنبال داشته باشد.129 لذا لازمه چنين عدالتي آن است که به نيکوکار به مقدار نيکي اش پاداش اعطا گردد و بدکار را به ميزان عمل ناپسندش مجازات نمايد؛ زيرا نيکي و بدي هر دو داراي مراتبي از شدت و ضعف هستند و لازمه عدالت آن است که درجات ثواب و عقاب به ميزان درجات کار نيک و بد باشد.130
در آيه 22 سوره مباركه جاثيه خلقت منظم و هماهنگ موجودات در راستاي اجراي عدالت خداوند در زمينه پاداش دادن به بندگان بيان شده است: ” وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِالحَْقّ‏ِ وَ لِتُجْزَى‏ كُلُّ نَفْسِ بِمَا كَسَبَتْ وَ هُمْ لَا يُظْلَمُونَ”131
بر اساس آياتي از قبيل: “وَ لَكِن يُؤَاخِذُكُم بمَِا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ “132 ” وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لَكِن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ”133 پاداش و مجازات الهي مستقيماً برگرفته از اعمال انسان ها است. اين آيات به عدالت جزايي خداوند يعني تناسب جرم افراد با مجازات خداوند اشاره نموده و هر گونه ظلمي از ساحت ايشان نفي نموده اند. آيات فراوان ديگري نيز به عدالت گسترده خداوند در روز قيامت و پاداش و جزاي الهي متناسب با اعمال انسانها اشاره مي نمايند از جمله:
” وَ نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَمَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَ إِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَ كَفَى‏ بِنَا حَاسِبِينَ”134
“وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبهِّا وَ وُضِعَ الْكِتَابُ وَ جِى‏ءَ بِالنَّبِيِّنَ وَ الشهَُّدَاءِ وَقُضىِ‏َ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ”135
” وَ اللَّهُ يَقْضىِ بِالْحَقّ‏ِ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشىَ‏ْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ”136
“وَ اتَّقُواْ يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلىَ اللَّهِ ثُمَّ تُوَفّىَ‏ كُلُّ‏ُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَ هُمْ لَا يُظْلَمُونَ “137
” إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَ إِن تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَ يُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا “138

2-2-2- عدالت بشري
عدل انساني، به رابطه انسان با خود در جنبه هاي شخصي يا در ارتباط با افراد جامعه مربوط است و بر همين اساس به عدل فردي و عدالت جمعي(اجتماعي) تقسيم مي گردد.
انديشمندان در تعريف عدالت فردي به ميانه روي و دوري از افراط و تفريط اشاره کرده اند. اين مورد از معاني عدل در كتب فقهي تحت عناويني چون شرايط شاهد امام جماعت و…..در كتب اخلاقي از جمله صفات پسنديده انسان كامل مورد بحث قرار گرفته است. در ادامه به بيان تأثير عدالت فردي در رفتار عملي انسان مي پردازيم.
در تعريف عدالت گفته اند: حالت نفساني اي است که مي تواند انسان
را در همه احوال و اوصاف به گونه اي کنترل کند که از حد وسط به افراط و تفريط گرايش پيدا نکند و در همه حالات او را به حد وسط رهبري کند.139
انديشمندان اسلامي عدالت فردي را در تلازم با اخلاق دانسته اند و در کتب اخلاقي بسيار به وصف عدالت پرداخته اند و اين صفت را عامل پايبندي انسان به احكام شريعت دانسته اند ايشان عدل را ملکه راسخ در وجود انسان و عامل ملازمت تقوا در ترک محرمات و انجام واجبات مي دانستند.140
تلازم عدل فردي با اخلاق به معناي متمايز نبودن اين دو مقوله از هم نيست، بلكه اخلاق پشتوانه و مقدمه عدالت است. از نظر برخي اگر تعريف عدالت را به معناي قراردادن هر چيز در جايگاه شايسته آن بدانيم، دو عنصر مهم اخلاقي بر آن مقدم مي گردد که بايد از جايگاه شايسته هر چيز، اطلاع درست داشته و علم صحيح به آن مسأله را به دست آوريم و درست کاري به معناي اجراي درست دانسته ها و معلومات در ارتباط با آن موضوع است؛ ( اخلاق به عنوان معيار فهم درست و نادرست مي باشد و از همين رو يکي از شرايط عدالت، اتصاف به فضائل اخلاقي و دوري از رذائل است تا به واسطه آن بتوان به ميانه روي دست يافت) بنابراين، اخلاق پشتوانه عدالت است.141
در تشريح عدالت فردي جنبه هايي از عدالت فقهي نيز در نظر گرفته شده كه عبارتند از: تلاش فرد بر دوري نمودن از گناهان کبيره وعدم اصرار وي بر ارتکاب گناهان صغيره که سبب ايجاد حالتي روحاني و معنوي در شخص مي شود. رعايت اين نوع از عدالت جزء شرايط قاضيان، شاهدان دعوي ، امام جماعت و جمعه، مجتهد علوم ديني و فقيه امين محسوب مي شود.142
معناي دقيق تري از عدالت جامع فردي با تلفيقي از عدل فقهي و اخلاقي بر اساس رعايت حد وسط درتمام امور به دست مي آيد: ” عدالت براي هر انساني عدل در رعايت حد وسط درهمه صفات و افعال باطني و ظاهري است؛ چه مربوط به خود و چه مربوط به اشخاص و هم نوعان باشد. رستگاري و سعادت جز باپايداري و استقامت بر حد وسط حاصل نمي شود. لذا به توصيه حکما بايد ميان علم و عمل چنان در حد وسط بود که به قدر امکان ميان آن دو را جمع کرد. در عمل نيز ظاهر و باطن ميانه حال باشد. در باطن پليد و ناپاک و در ظاهر پاک نمودن ، مانند سخن زشت و ترشرويي است که با لباس زيبا، عيب خود را پنهان کند، ظاهر نيز بايد آيينه باطن باشد.”143
با توجه به اين سخن، يكي از جنبه هاي رعايت حد وسط در رفتار را مي توان تطابق ظاهر عمل افراد با نيت باطني آنان دانست؛ بر اين اساس اعمالي از قبيل رياکاري و نفاق از موانع عدالت فردي شمرده مي شود.
آيات ناظر به عدالت بشري
آياتي که در آن وجود صفت عدل در هر فرد براي قبول گواهي شهادت يا ثبت ديون يا قضاوت لازم دانسته شده و عدل به عنوان ويژگي ذاتي در فرد براي اجراي عدالت در کل جامعه محسوب مي شود علاوه بر جنبه اجتماعي عدالت ، به عدالت فردي در عرصه هاي مختلف از جمله اخلاقي وخانوادگي نيز اشاره مي نمايند.
عدل فردي
آياتي كه به بيان مفاهيم ديني به فرد مسلمان مي پردازد، بر انفاق و صدقه دعوت مي نمايد، راه تعادل و ميانه روي را به او مي آموزد و افراد را از نزديك شدن به گناهان باز مي دارد، به عدالت فردي در كنار عدالت اجتماعي اشاره دارند. اين آيات بخش عمده اي از آيات احكام را نيز در بر مي گيرد. همچون آيه 215 بقره كه ضمن تشويق بر انفاق موارد مصرف آن را در مورد والدين نزديكان و يتيمان و فقرا و در راه ماندگان مي داند144و آياتي از سوره مباركه اسراء كه سفارش مي كند: در انفاق اعتدال را رعايت كن، نه دستانت را به گردنت زنجير كن و نه چنان گشاده دست باش تا حسرت زده و ملامت شده گردي.145 و يا آياتي كه كه انسانها را از نزديك شدن به گناهان آشكار و پنهان، نهي مي كند.146
عدل در روابط خانوادگي
آياتي که در مورد حسن سلوک با والدين، نحوه رفتار عادلانة همسران، فرزندان و خويشان و خوش رفتاري نسبت به يتيمان بحث كرده را مي توان ناظر به عدل خانوادگي دانست. بسياري از آيات قرآن در اين زمينه نكاتي را در بر دارند. در ادامه به چند مورد از اين آيات اشاره مي گردد:
در آيه 36 نساء، لزوم احسان به والدين بلافاصله پس از دعوت به اطاعت از خدا و شريك قائل نشدن براي او ذكر شده و در مرحله بعدي رسيدگي به نزديكان يتيمان، فقرا و همسايگان دور و نزديك و دستگيري نمودن در راه مانگان و بردگان، از لوازم عدالت فردي به شمار آمده است: ” وَ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ لَا تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَ بِذِى الْقُرْبىَ‏ وَ الْيَتَامَى‏ وَ الْمَسَاكِينِ وَ الْجَارِ ذِى الْقُرْبىَ‏ وَ الْجَارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنبِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يحُِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا “147
در مورد لزوم محبت به همسران، قرآن كريم، مردان را به پرداخت مهريه از روي طيب خاطر به همسرانشان سفارش نموده،148 همچنين در آيه 129 نساء به مردان سفارش مي كند در صورتي كه چند همسر دارند ميان آنها به عدالت رفتار نمايند و از گرايش به يكي از آنان و رها كردن ديگري خودداري نمايند.149
در مورد لزوم توجه به يتيمان، مردم از نزديك شدن به مال كودكان يتيم و سوء استفاده از دارايي ايشان نهي شده اند150 و در آيه اي ديگر خداوند، مردم را از دست برد به اموال يتيمان منع نموده و علاوه بر آن به اجراي عدالت در رفتار با دختران يتيم در هنگام ازدواج با ايشان سفارش شده و دستور داده در صورتي كه از اجراي عدالت ميان ايشان بيمناكيد به انتخاب تنها يك همسر اكتفا نم
اييد.151 در ادامه اين آيات به ولي و قيم يتيمان سفارش شده، پس از رسيدن طفل يتيم به سن بلوغ اموال و دارايي هاي آنان را كه به عنوان امانت در دست داريد به ايشان باز گردانيد و از بهره برداري نا معقول از اين اموال خودداري نماييد.152

2-2-3- عدالت اجتماعي
عدالت اجتماعي مفهومي است كه از تلفيق معناي عدالت در زمينه هاي مختلف اجتماعي، سياسي، فرهنگي، قضايي و… به دست مي آيد. قبل از تعريف عدالت اجتماعي بايد به معناي جامعه و اجتماع نيز اشاره گردد.
” اجتماع گونه اي از زندگي افراد است که بر اساس روابط شخصي و منزلت مبتني بر رسوم و هنجارها جريان مي يابد. در اجتماع، همدلي در ارتباطات شخصي و صميميت، وجهه اصلي زندگي گروهي است”.153
اين تعريف مبتني بر نظريه اي است که طبق آن جامعه کل به دولت محدود نشده و مقصود جامعه بزرگ جهاني است. در اين تعريف از جامعه154 به به معناي جامعه بزرگ جهاني نام برده شده که مفهوم دولت يکي از گروه هاي اجتماعي آن محسوب مي شود. از نظرجامعه شناساني چون

دیدگاهتان را بنویسید